పశ్చిమాసియాలో ఉద్రిక్తతలు కొనసాగుతున్నాయి. అమెరికా-ఇరాన్ మధ్య భీకర దాడులు జరుగుతున్నాయి. ప్రస్తుతం హార్ముజ్ అమెరికా నియంత్రణలోనే ఉంది. ఇరాన్ చేతిలోకి వెళ్లేందుకు ఏ మాత్రం అంగీకరించడం లేదు. అయితే దీని వెనుక భారీ వ్యూహం కనిపిస్తుంది. ఇది కేవలం ఇరాన్ను అడ్డుకోవడానికే కాదని.. దీని వెనుక అసలు లక్ష్యం చైనాకు స్పష్టమైన హెచ్చరిక పంపడమే అని అంతర్జాతీయ విశ్లేషకులు నిర్ధారించారు.
అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి మార్కో రుబియో ఫిలిప్పీన్స్ రాజధాని మనీలాలో జరిగిన ఆసియాన్ (ASEAN) విదేశాంగ మంత్రుల సమావేశంలో మాట్లాడుతూ.. హార్ముజ్ జలసంధిపై ఇరాన్ ఏకపక్ష నియంత్రణ సాధిస్తే అది ప్రపంచానికి ప్రమాదకరమైన ఉదాహరణగా మారుతుందని హెచ్చరించారు. అదే సమయంలో చైనా విదేశాంగ మంత్రి వాంగ్ యీతో సమావేశం కావడానికి ముందు రుబియో ఈ వ్యాఖ్యలు చేస్తున్నారు. రుబియో ప్రకారం.. అంతర్జాతీయ జలమార్గాలపై ఏ దేశానికీ ఏకపక్ష నియంత్రణ హక్కు లేదని స్పష్టం చేశారు. ”ఒక దేశం అంతర్జాతీయ జలమార్గాన్ని నియంత్రించి, అక్కడ రవాణా నౌకలపై టోల్ విధించి, చెల్లించకపోతే దాడి బెదిరిస్తే.. అది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రమాదకరమైన సంప్రదాయానికి నాంది అవుతుంది.” అని రుబియో జరిగింది. ఇది కేవలం మధ్యప్రాచ్య సమస్య కాదని, స్వేచ్ఛాయుత నౌకాయనం అనే అంతర్జాతీయ సూత్రానికి ముప్పు అని పేర్కొన్నారు.
చైనా ఎందుకు ఈ చర్చలోకి వచ్చింది?
చైనా ప్రస్తుతం దక్షిణ సముద్రంలో దాదాపు మొత్తం సముద్ర ప్రాంతంపై హక్కు ఉంది. ఈ ప్రాంతంపై ఫిలిప్పీన్స్, వియత్నాం, మలేషియా, బ్రూనై, తైవాన్ కూడా హక్కులు ఉన్నాయి. 2016లో అంతర్జాతీయ ట్రిబ్యునల్ చైనా వాదనను తిరస్కరించింది.. బీజింగ్ ఇప్పటికీ తన ”నైన్-డ్యాష్ లైన్” హక్కు కొనసాగుతోంది. అమెరికా మాత్రం తరచుగా నావిగేషన్ ఆపరేషన్స్ ఫ్రీడం (FONOPs) చైనా సముద్ర హక్కులను సవాలు చేస్తోంది. అమెరికా అభిప్రాయం ప్రకారం.. ఒకసారి ఇరాన్ హార్ముజ్ జలసంధిపై నియంత్రణ సాధిస్తే.. అదే తరహా వాదనను భవిష్యత్తులో చైనా దక్షిణ చైనా సముద్రంలో వినియోగించే అవకాశం ఉంది. అంటే హార్ముజ్లో ఇరాన్, దక్షిణ చైనా సముద్రంలో చైనా, తైవాన్ జలసంధిలో బీజింగ్, రెడ్సీలో హౌతీలు.. ఇలా వ్యూహాత్మక జలమార్గాలపై ప్రాంతీయ శక్తులు ఆధిపత్యం చెలాయించే ప్రమాదం ఉందని అమెరికా భావిస్తోంది.
ప్రపంచానికి హార్ముజ్ ఎందుకు కీలకం?
అమెరికా ఇంధన సమాచార సంస్థ (EIA) ప్రకారం.. హార్ముజ్ జలసంధి ద్వారా రోజుకు 20.9 మిలియన్ బ్యారెళ్ల ముడి చమురు, పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు రవాణా అవుతున్నాయి. ఇది ప్రపంచ సముద్ర మార్గ చమురు రవాణాలో సుమారు 25 శాతం. ఖతార్, యూఏఈ నుంచి భారీ స్థాయిలో ఎల్ఎన్జీ (LNG) కూడా ఇదే మార్గం ఎగుమతి అవుతుంది. దక్షిణ చైనా సముద్రం ప్రపంచంలో అత్యంత రద్దీగా ఉండే సముద్ర వాణిజ్య మార్గాల్లో ఒకటి. రోజుకు సుమారు 28 మిలియన్ బ్యారెళ్ల పెట్రోలియం ఈ మార్గంలో రవాణా అవుతోంది. ప్రపంచ సముద్ర మార్గ చమురు రవాణాలో 37 శాతం ఇక్కడి నుండి. ఏటా 3.4 ట్రిలియన్ డాలర్లకు పైగా వాణిజ్యం ఈ సముద్ర మార్గం గుండా సాగుతోంది. తైవాన్ జలసంధిని అమెరికా అంతర్జాతీయ జలమార్గంగా పరిగణిస్తుండగా.. చైనా మాత్రం తన సార్వభౌమ హక్కులు ఉన్నాయని వాదిస్తోంది. ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో ఈ ప్రాంతంలో సైనిక కార్యకలాపాలు పెరగడంతో ప్రపంచ దేశాలు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.
రెడ్సీ ఉదాహరణ
2023 చివరి నుంచి హౌతీ తిరుగుబాటుదారులు రెడ్సీలో వాణిజ్య నౌకలపై దాడులు ప్రారంభించడంతో అనేక నౌకలు సూయజ్ కాలువ మార్గాన్ని వదిలి ఆఫ్రికా చుట్టూ ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. దీంతో ప్రపంచ సరుకు రవాణా ఖర్చులు భారీగా పెరిగాయి.
అమెరికా వ్యూహం ఇదే
ప్రాంతీయ అమెరికాలు లేదా యుద్ధాలు ఉన్నప్పటికీ అంతర్జాతీయ జలమార్గాలు ఎప్పుడూ వాణిజ్య నౌకలకు స్వేచ్ఛగా ఉండాలి. ఒక ప్రాంతంలో ఏకపక్ష నియంత్రణను అంగీకరిస్తే.. అదే వాదనను ఇతర వ్యక్తులు కూడా వినియోగించే ప్రమాదం ఉందని వాషింగ్ దేశటన్ భావిస్తోంది. హార్ముజ్పై ఇరాన్కు అమెరికా వ్యతిరేకత కేవలం మధ్యప్రాచ్యానికి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా.. దక్షిణ చైనా సముద్రం, తైవాన్ జలసంధి వంటి భవిష్యత్ వ్యూహాత్మక సవాళ్లను దృష్టిలో పెట్టుకున్న ప్రపంచ వ్యూహంలో భాగంగా విశ్లేషకులు చూస్తున్నారు.
