రాజస్థాన్ వివాహ సంప్రదాయం: భారతదేశంలోని కొన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఇప్పటికీ పాత సామాజిక ఆచారాలు కొనసాగుతున్నాయి. అలాంటి సంప్రదాయాల్లో రాజస్థాన్లో కనిపించే ఆటా-సటా వివాహ పద్ధతి ఒకటి. ఈ ఆచారం ప్రకారం రెండు కుటుంబాలు పరస్పర అంగీకారంతో తమ ఇంటి ఆడబిడ్డలను ఒకరికొకరు ఇచ్చిపుచ్చుకుంటారు. అంటే ఒక కుటుంబంలోని అబ్బాయి, మరో కుటుంబంలోని అమ్మాయిని పెళ్లి చేసుకుంటే… అదే సమయంలో ఆ కుటుంబంలోని అబ్బాయికి ఈ కుటుంబంలోని అమ్మాయిని వివాహం చేసుకుంటారు. ఒకప్పుడు వరకట్న సమస్యలు, ఆడపిల్లలపై వేధింపులు ఉండటంతో కొందరు పెద్దలు ఇలాంటి పెళ్లిళ్లను చేశారు. దీనినే తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ‘కుండ మార్పిడి’ పెళ్లిళ్లు అని అంటారు. అయితే ఈ వివాహ పద్ధతి వివాదంగా మారింది. ఈ వింత ఆచారంపై ఇటీవల హైకోర్టు ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసింది. ఆ వివరాల్లోకి వెళితే..
ఆటా-సటా అనే పదానికి స్థానిక భాషలో మార్పిడి లేదా ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం అనే అర్థం ఉంది. పూర్వ కాలంలో కట్న భారం తగ్గించడానికి, పెళ్లి ఖర్చులు తగ్గించడానికి ఈ పద్ధతి ప్రారంభమైందని సామాజిక పరిశోధకులు ఈ పద్ధతిని తగ్గించారు. ముఖ్యంగా పేద కుటుంబాలు పెద్ద మొత్తంలో కట్నం ఇవ్వలేని పరిస్థితుల్లో ఈ విధానాన్ని అనుసరించేవి. దీంతో రెండు కుటుంబాల మధ్య ఆర్థిక భారం తగ్గుతుందని భావించేవారు. ఈ ఆచారం ముఖ్యంగా రాజస్థాన్లోని గ్రామీణ ప్రాంతాలు, తెగల సమాజాలు, కొన్ని వెనుకబడిన వర్గాల్లో ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి.
అయితే కాలక్రమేణా ఈ సంప్రదాయం అనేక సమస్యలకు దారితీసింది. ముఖ్యంగా బాల్య వివాహాలు పెరగడానికి ఇది ఒక కారణంగా మారిందని మహిళా హక్కుల సంస్థలు చెబుతున్నాయి. ఒక కుటుంబంలో పెళ్లి వయసు వచ్చిన అబ్బాయికి జోడీ కావాలంటే, మరో కుటుంబం తమ చిన్న వయసు ఉన్న అమ్మాయిని కూడా వివాహం చేసుకోవలసి వస్తోంది. ఇలా చట్ట విరుద్ధంగా చిన్నారుల పెళ్లిళ్లు జరిగే ఘటనలు పెరిగినట్లు ఆరోపణలు వచ్చాయి.
ఇతర ఈ పద్ధతిలో స్వేచ్ఛ, వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలకు పెద్దగా మహిళలకు ప్రాధాన్యత ఉండదని విమర్శలు ఉన్నాయి. ఒక వివాహంలో సమస్యలు వస్తే, మరో కుటుంబంలోని జంట జీవితంపైనా ప్రభావం పడుతుందని సామాజిక కార్యకర్తలు చెబుతున్నారు. కొన్ని సందర్భాల్లో ఒక కోడలిపై వేధింపులు జరిగితే, ప్రతీకారంగా మరో కుటుంబంలోని కోడలిని కూడా ఇబ్బంది పెట్టే ఘటనలు బయటపడ్డాయి.
ఇటీవల ఈ అంశంపై రాజస్థాన్ హైకోర్టు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసింది. బాల్య వివాహాలు, మహిళల హక్కుల ఉల్లంఘనలు కొనసాగడానికి ఇలాంటి సంప్రదాయాలే కారణమని కోర్టు వ్యాఖ్యానించింది. పిల్లల హక్కులను రక్షించడం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ బాధ్యత అని స్పష్టం చేసింది, చట్ట విరుద్ధ వివాహాలను అరికట్టేందుకు కఠిన చర్యలు అధికారులను ఆదేశించింది.
కోర్టు వ్యాఖ్యల తర్వాత మహిళా సంఘాలు, బాలల హక్కుల సంస్థలు ఈ ఆచారాన్ని పూర్తిగా నిషేధించాలని డిమాండ్ చేస్తున్నారు. సమాజంలో అవగాహన పెంచడం, బాల్య వివాహాలపై కఠిన చట్టాలు అమలు చేయడం, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో విద్యను ప్రోత్సహించడం వంటి సంప్రదాయాలను తగ్గించడానికి నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.
